Rannik zimowy (Eranthis hyemalis) – botaniczna osobliwość wczesnej wiosny

PORTRET GATUNKU

Zwiastuny wiosny kojarzą nam się z przebiśniegami (Galanthus sp.), śnieżycami (Leucojum sp.), krokusami (Crocus sp.), przylaszczkami (Hepatica sp.), 

a czy znacie rannika zimowego, który zakwita z nich najwcześniej ?

Kwiaty rannika zimowego ukazują się już w lutym i marcu, wcześniej niż kwiaty przebiśniegów, lecz ze względu na rzadkość swego występowania są mało znaną osobliwością wczesnej wiosny. Rannik zimowy nie jest bowiem gatunkiem rodzimym we florze naszego kraju. Jego pierwotny zasięg obejmuje Europę Południową (od Francji poprzez Włochy do Jugosławii i Bułgarii), gdzie spotkać go można w żyznych lasach liściastych. Wtórnie jest rozprzestrzeniony niemalże w całej Europie i wschodniej części Ameryki Północnej, gdzie ze względu na swoje walory dekoracyjne jest uprawiany jako roślina ozdobna. W Polsce można go zobaczyć w ogrodach botanicznych, arboretach, starych parkach, na cmentarzach i niekiedy w ogródkach przydomowych.

Rannik zimowy jest przedstawicielem rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae). Rodzina ta skupia około 2000 gatunków, z czego w Polsce występuje ponad 70. Należą tu min. rodzaje takie jak: jaskier (Ranunculus sp.), ziarnopłon (Ficaria sp.), zawilec (Anemone sp.), knieć czyli kaczeniec (Caltha sp.), przylaszczka (Hepatica sp.), sasanka (Pulsatilla sp.), tojad (Aconitum sp.).

co oznacza, że zimę przeżywa w postaci bulwy pod ziemią, a bardzo krótki okres wegetacyjny ogranicza do wczesnej wiosny, kiedy to może w największym stopniu wykorzystać promienie słońca docierające do dna lasu przez korony drzew z nierozwiniętym jeszcze listowiem. Jak większość wiosennych geofitów jest to roślina niewielkich rozmiarów, jej wysokość nie przekracza na ogół 15 cm.

Na szczycie wyprostowanej łodygi osadzony jest okółek 3 dłoniastosiecznych liści przykwiatowych (podsadki = podkwiatki), które razem przypominają gwiaździstą rozetę, a na nich jeden, żółty kwiat o średnicy 2-3 cm. Zagłębiając się w literaturę * dowiadujemy się, że najbardziej dekoracyjny element kwiatu stanowią działki kielicha, a nie płatki korony.Zjawisko to jest często spotykane w rodzinie jaskrowatych. Zewnętrzny okółek kwiatu tworzy 6 żółtozabarwionych działek kielicha. Płatki korony zredukowane są do kilku rurkowatych, zielonkawożółtych, dwuwargowych wyrostków, które pełnią funkcję miodników. W centralnej części kwiatu znajduje się kilka wolnostojących słupków otoczonych wieloma pręcikami. Łodyga otoczona jest młodymi liśćmi odziomkowymi, które rozwijają się dopiero po przekwitnięciu kwiatu. W pełni rozwinięte liście odziomkowe są długoogonkowe, w zarysie okrągławe, również dłoniasto-sieczne o 5-7 łatkach. Owocem jest brązowy, poprzecznie żyłkowany mieszek, z którego pod koniec maja wysypują się nasiona. Liczba mieszków równa jest liczbie słupków w kwiecie.

Kwiaty ranników zamykają się na noc, a także w pochmurne i wietrzne dni. W ten sposób stulone działki kielicha budują kopułę ochronną wokół słupkowia. Zamykanie się kwiatów jest możliwe dzięki procesowi wzrostu działek kielicha, a ten kierowany jest przede wszystkim przez zmiany temperatury. Przy spadku temperatury strona dolna rośnie silniej niż strona górna, co powoduje zamknięcie kwiatu, a gdy temperatura podnosi się, silniej rośnie ich strona górna sprawiając,ze kwiat się otwiera. Jeśli temperatura nie jest zbyt wysoka, otwieranie się kwiatu w dzień i zamykanie w nocy następuje przez kilka kolejnych dni, a działki kielicha mogą podwoić swoje początkowe rozmiary. Gdy jednak temperatura przekroczy granicę około 10 stopnie, kwiaty przekwitają. Świadczy to o tym, iż ranniki są iście wczesnowiosennymi kwiatami. Zapylaczami są przede wszystkim pszczoły miodne, poza tym motyle dzienne i niektóre muchówki.

Pod względem przynależności do grupy geograficzno-historycznej, rannik zimowy w naszym kraju jest ergazjofigofitem, co oznacza, że jest gatunkiem rosliny uprawnej obcego pochodzenia, która przejściowo dziczeje. Gatunki te tworzą grupę nietrwałych składników flory, jednak w sprzyjających okolicznościach niektóre z nich dziczeją z uprawy i mogą się zadomowić. W przypadku rannika zimowego jest to zjawisko często spotykane, szczególnie w starych parkach i ogrodach. Często rośnie on w towarzystwie innych geofitów wiosennych np. złoci (Gagea sp.), kokoryczy (Corydalis sp.), przebiśniegu (Galanthus sp.), czy też ziarnopłonu (Ficaria sp.), co sprawia, że runo wygląda jak malowniczy kobierzec.

Załączone wyżej zdjęcia pochodzą z mojego archiwum. WYkonałam je w rezerwacie "Kokoryczowe Wzgórze" koło Poznania, gdzie rannik zimowy znaturalizował się, rośnie łanami i tworzy wczesnowiosenny aspekt runa. W dużych ilościach towarzyszą mu kokorycze, stąd nazwa rezerwatu.

W moim ogrodzie od dwóch sezonów mam inny gatunek rannoika, mianowicie rannik cylicyjski (Eranthis cilicica), zwany rannikiem wiosennym. Jest on bardzo podobny do rannika zimowego, z tym, że jest nieco mniejszy (do 10 cm) i kwitnie nieco później. W jego kwiacie jest tez więcej słupków, a co za tym idzie w owocostanie więcej mieszków.

Ranniki są łatwe w uprawie. Podobnie jak w naturalnym areale występowania, najlepiej rosną pod drzewami liściastymi, na glebie zasadowej, żyznej, próchnicznej.

Moje ranniki cylicyjskie dobrze rosną na otwartej przestrzeni, od strony wschodniej domu. Obecnie są w fazie dojrzewania nasion.

Ranniki można rozmnażać za pomocą bulw i nasion. Rośliny uzyskane z nasion kwitną w 3 lub 4 roku.

____________________________

*LITERATURA

1. Hegi G. 1974. Illustrierte Flora von Mitteleuropa. Band III, 3 Teil (2./3.): 81-240. Carl Hanser Verlag. Munchen.